Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2012

Η φιλοσοφία του Ορθόδοξου Μαρξισμού του Πλεχάνοφ

 

Από το "Πριν" 31/12/2011
Το πιο γνωστό έργο του Πλεχάνοφ έχει τον τίτλο "Η Ανάπτυξη της Μονιστικής Αντίληψης για την Ιστορία". Ο Πλεχάνοφ τονίζει στο κείμενο πως «η ανάπτυξη της ανθρώπινης σκέψης ακολουθεί συγκεκριμένους νόμους. Η σκέψη επεξεργάζεται τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος με τους δικούς της νόμους». Χαρακτηριστικά λέει ότι: «Από της στιγμή που έχουν καθοριστεί οι παραγωγικές δυνάμεις έχει καθοριστεί και η δομή και η ψυχολογία της κοινωνίας. Από την οικονομική κατάσταση της κοινωνίας μπορούμε να συμπεράνουμε με ακρίβεια το σχηματισμό των ιδεών που θα υπάρξει σε αυτήν. Σε μια συγκεκριμένη οικονομική βάση αναπτύσσεται μια συγκεκριμένη ιδεολογική υπερδομή. Η ανάπτυξη του κοινωνικού περιβάλλοντος υπόκειται στους δικούς του νόμους. Τα χαρακτηριστικά του εξαρτώνται σε μικρό βαθμό από τη βούληση και τη συνείδηση των ανθρώπων» Μάλιστα σε ένα άλλο κείμενο του γράφει πως όλη η κοινωνική εξέλιξη υποτάσσεται στην εσωτερική λογική της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. (SPW, volume 2, σελ, 214).
Εδώ βλέπουμε το πως ο Πλεχάνοφ αντιλαμβάνεται τη σχέση δομής και υπερδομής, παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων. Η δομή έχει κάποιους νόμους κίνησης οι οποίοι σε πολύ μικρό βαθμό μπορούν να επηρεαστούν από τα υποκείμενα, από τους ανθρώπους. Εδώ βλέπουμε το πιο κύριο χαρακτηριστικό της αστικής σκέψης, που είναι η πλήρης έλλειψη διαλεκτικού τρόπου σκέψης. Από τη μία η δομή, από την άλλη η υποκειμενικότητα. Σαν να έχουμε 2 κόσμους: αυτόν της δομής και αυτόν της υποκειμενικότητας. (structure/agency).
Το δεύτερο κείμενο του Πλεχάνοφ στο οποίο φαίνεται πιο καθαρά η ερμηνεία του για τη διαλεκτική και κατ’επέκταση για τη φιλοσοφία της ιστορίας είναι η εισαγωγή του στο κείμενο του Ένγκελς για τον ουτοπικό και επιστημονικό σοσιαλισμό. Εκεί υπογραμμίζει ότι ο επιστημονικός σοσιαλιστής μπορεί να προβλέψει με σχετικά μεγάλη ακρίβεια το μέλλον από τη στιγμή που διακρίνει τις τάσεις της κοινωνικής εξέλιξης! Για τον επιστημονικό σοσιαλισμό γράφει ο Πλεχάνοφ, η πορεία της οικονομικής εξέλιξης της αστικής κοινωνίας είναι συγκεκριμένη και λαμβάνει χώρα ανεξάρτητα από τη θέληση των σοσιαλιστών!
Τι απάντηση θα μπορούσε να δοθεί στον Πλεχάνωφ? Ότι δεν βλέπει τη σχέση διαμεσολάβησης, δηλαδή τη διαλεκτική σχέση που έχει η δομή με την υπερδομή, η οικονομία με την πολιτική. Σύμφωνα με τη διαλεκτική του Μαρξ τόσο η δομή όσο και η υπερδομή, δηλαδή τόσο οι παραγωγικές δυνάμεις όσο και οι παραγωγικές σχέσεις είναι διαφορετικοί τρόποι ύπαρξης της ίδιας σχέσης, της ίδιας ουσίας, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο ερχόμαστε σε επαφή μεταξύ μας και με τη φύση για να ικανοποιήσουμε τις πλέον βασικές μας ανάγκες μας. Είναι διαφορετικοί τρόποι ύπαρξης-εκδήλωσης του αντεστραμμένου κόσμου, δηλαδή του γεγονότος ότι στον καπιταλισμό με την εργασία μας αντί να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες μας ικανοποιούμε την ανάγκη του χρήματος να πολλαπλασιάζεται. Για αυτό και τα διάφορα επίπεδα, το οικονομικό, το πολιτικό δεν είναι διαφορετικές οντότητες αναμεταξύ τους που απλώς έχουν μια επαφή η μια με την άλλη, όπως πιστεύει ο Πλεχάνοφ και οι φιλελεύθεροι, αλλά είναι διαφορετικά στην ενότητά τους, δηλαδή διαμεσολαβούνται. Εξαιτίας αυτού, αντίθετα με ό,τι πιστεύει ο Πλεχάνοφ, δεν μπορούμε να προβλέψουμε την ιστορική εξέλιξη γιατί δεν ξέρουμε πώς θα διαμορφωθούν οι παραγωγικές δυνάμεις, από τη στιγμή που δεν ξέρουμε τι ιδέες, τι αντιλήψεις θα έχουν οι άνθρωποι!
Το πόσο προβληματική είναι η φιλοσοφία του φαίνεται και από το σχόλιό του για το φετιχισμό σε κάτι δοκίμια που έγραψε για τον ιστορικό υλισμό τα οποία τα βρίσκει κανείς στον 2ο τόμο των απάντων του. Εκεί γράφει πως οι οικονομολόγοι εξήγησαν τις οικονομικές κατηγορίες με βάση τα υλικά αντικείμενα και όχι με βάση τις ανθρώπινες σχέσεις, για αυτό αποδέχτηκαν τη λογική του φετιχισμού. Ο Μαρξ αντίθετα, επισημαίνει ο Πλεχάνοφ, υιοθέτησε την οπτική γωνία των ανθρώπινων σχέσεων στην διαδικασία παραγωγής. (SPW, volume 2, σελ, 179).
Δεν θα συμφωνήσω ούτε με αυτή του την άποψη. Και η κλασική πολιτική οικονομία ή αλλιώς η αστική σκέψη λαμβάνει υπόψη της τις ανθρώπινες σχέσεις. Ξέρουμε πόσο διεισδυτική άποψη είχαν και ο Adam Smith και ο Hegel για τα αλλοτριωτικά φαινόμενα που αναπόφευκτα παράγει ο καπιταλισμός! Αυτό που δεν καταφέρανε όμως να κάνουν ήταν το να δούνε την ουσία μέσα στην μορφή, να διαγνώσουνε το διαλεκτικό στοιχείο, δηλαδή το να φέρουν στην επιφάνεια το ιστορικά διαμορφωμένο περιεχόμενο των ήδη σχηματισμένων μορφών, όπως είναι το κράτος, από τη στιγμή που δεν είχαν μια παρόμοια με τον Μαρξ διαλεκτική μορφής και περιεχομένου, από τη στιγμή που δεν ανήγαγαν τις μορφές (το κράτος, την αστική μορφή δημοκρατίας) στην πιο σημαντική ανθρώπινη σχέση, στο πώς οι άνθρωποι ικανοποιούν τις πλέον βασικές τους ανάγκες. Έτσι, τις φετιχοποίησαν.
Ολοκληρώνοντας θα πω ότι η μονιστική αντίληψη του Πλεχάνοφ για την ιστορία σύμφωνα με την οποία οι παραγωγικές δυνάμεις είναι ο μόνος παράγοντας επιρροής της ιστορικής εξέλιξης δεν μπορεί να συμβαδίσει με τη μαρξική διαλεκτική θεώρηση της φιλοσοφίας της ιστορίας. Όπως πολύ σωστά σχολιάζει ένας γνωστός μελετητής του μαρξισμού, ο Κολακόφσκι1, ο Πλεχάνοφ δεν μπορεί να εξηγήσει πώς η πίστη ότι οι παραγωγικές δυνάμεις είναι ο καθοριστικός παράγοντας της ιστορικής εξέλιξης μπορεί να συμβαδίσει με μία θεωρία αλληλεπίδρασης μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων. Αυτή η σχέση αλληλεπίδρασης μένει εντελώς αδιευκρίνιστη στον πολιτικό του στοχασμό.
Δεν βλέπω πώς διαχωρίζεται αυτός ο τρόπος σκέψης από την αστική κοινωνιολογία η οποία κάνει ακριβώς το ίδιο! Όντας εγκλωβισμένη στη μορφή φετίχ δεν αμφισβητεί το πώς παράγεται ο πλούτος, το πώς δηλαδή ικανοποιούμε τις ανάγκες μας στον καπιταλισμό. Προσπαθεί απλώς να προσαρμόσει τις πολιτικές μας επιλογές στη δομή, η οποία στα βασικά της χαρακτηριστικά δεν μπορεί να τροποποιηθεί και θεωρεί πως οι πολιτικές μας επιλογές μπορούν να αλλάξουν την οικονομική εξέλιξη σε κάποιο πολύ περιορισμένο βαθμό. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των Financial Τimes: με την υποψία εκλογών αμέσως θέτουν το ερώτημα του πώς θα επηρεαστεί η οικονομία. Το να θεωρείς ότι υπάρχει σύνδεση οικονομίας και πολιτικής σίγουρα δεν σε κάνει μαρξιστή, δηλαδή διαλεκτικό υλιστή.
Με βάση αυτά που είπαμε θεωρώ ότι μπορούμε να κατανοήσουμε το τεράστιο δημοκρατικό έλλειμμα που υπάρχει στη σκέψη των Πλεχάνοφ και Στάλιν. Αλήθεια, ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος του κόμματος μέσα σε μια τέτοια πολιτική θεωρία;
Η απάντηση καθίσταται πιο σαφής αν μελετηθεί τo βιβλίο του Στάλιν: "Τα Θεμέλια του Λενινισμού". Εξάλλου το φιλοσοφικό υπόβαθρο του Στάλιν είναι ο Πλεχάνοφ. Εκεί ο Στάλιν γράφει πως το κόμμα πρέπει να είναι η διανοητική πρωτοπορία, ο μπροστάρης της εργατικής τάξης. Το κόμμα πρέπει να γνωρίζει τους νόμους εξέλιξης του κινήματος, της επανάστασης, δηλαδή της ιστορίας. Με το να κατανοεί τους νόμους της ιστορικής εξέλιξης το κόμμα βλέπει πιο μακριά από την εργατική τάξη και έτσι την καθοδηγεί. Το κόμμα πρέπει να βοηθήσει τις μάζες να καταλάβουν το ταξικό τους συμφέρον (σελ. 118). Το προλεταριάτο έχει ανάγκη το κόμμα προκειμένου να επιτύχει τη δικτατορία του προλεταριάτου. Όταν οι τάξεις εξαφανιστούν και η δικτατορία του προλεταριάτου παρακμάσει το κόμμα θα εξασθενίσει και αυτό. Το ερώτημα εδώ είναι φυσικά ποιος είναι αυτός που θα κρίνει ότι οι τάξεις εξαφανίστηκαν ότι ο κομμουνισμός υφίσταται και έτσι ότι δεν υπάρχει η ανάγκη ύπαρξης του κόμματος και φυσικά η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη από το κόμμα το ίδιο!! Το κόμμα λοιπόν εθελοντικά θα πρέπει να παραιτηθεί από την τεράστια εξουσία του!! Δεν χρειάζεται να επισημάνω ότι πουθενά αυτές οι ιδέες δεν συναντιούνται στον Μαρξ. Διαβάζοντας το "Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία", το κείμενό του στο οποίο συναντούμε τις ιδέες του για την Παρισινή Κομμούνα και για τη δημοκρατία στην πιο ολοκληρωμένη τους μορφή, πουθενά δεν υπάρχει η λογική της υποταγής στο κόμμα με στόχο την κατάληψη της εξουσίας από αυτό.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Τα σχόλια δημοσιεύονται με μια καθυστέρηση και αφού τα δει κάποιος από τη διαχείριση...και όχι για λογοκρισία αλλά έλεγχο για: μη αναφορά σε προσωπικά δεδομένα, τηλέφωνα, διευθύνσεις, προσβλητικά, υποτιμητικά και υβριστικά μηνύματα ή δεσμούς (Link) με σεξουαλικό περιεχόμενο.
Τα σχόλια, οι απόψεις των σχολιαστών δεν απηχούν κατ' ανάγκη τις απόψεις του ιστολογίου μας και δεν φέρουμε καμία ευθύνη γι’ αυτά.
Προειδοποίηση: Περιεχόμενο Αυστηρώς Ακατάλληλο για εκείνους που νομίζουν ότι θίγονται προσωπικά στην ανάρτηση κειμένου αντίθετο με την ιδεολογική τους ταυτότητα ή άποψη, σε αυτούς λέμε ότι ποτέ δεν τους υποχρεώσαμε να διαβάσουν το περιεχόμενο του ιστολογίου μας.