Δευτέρα, 16 Ιανουαρίου 2012

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ, πιο επίκαιρη από ποτέ!

O Μικαέλ Λεβί μιλάει στο "Kόκκινο" για την επικαιρότητα της Ρόζας στην εποχή του κινήματος των κινημάτων.

Η Συνέντευξη πάρθηκε στις 15-01-2005


Η Ρόζα Λούξεμπουργκ είναι μία από τις ηρωικότερες μορφές της ιστορίας και από τους μεγαλύτερους θεωρητικούς του εργατικού κινήματος. Ανήκει στις κορυφαίες μορφές εκείνης της γενιάς επαναστατών που υπήρξαν "προϊόντα" αλλά και δημιουργοί της εποχής της "εφόδου της εργατικής τάξης στον ουρανό" στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα, μαζί με τον Λένιν, τον Τρότσκι, τον Γκράμσι και άλλους/ες. Οι εκπρόσωποι αυτής της γενιάς, παρά τις διαφορές τους και τις αντιπαραθέσεις τους σε θεωρητικά αλλά και πρακτικά - πολιτικά ζητήματα, με την αδιαλλαξία τους στα ζητήματα αρχών και την απόλυτη συνέπεια ιδεών και δράσης, αποτελούν αξεπέραστα πρότυπα. Στην ορμή εκείνου του επαναστατικού κύματος γεννήθηκαν ιδέες και υποδείγματα δράσης που είναι εξαιρετικά επίκαιρα και χρήσιμα σήμερα, στις συνθήκες του νεοφιλεελύθερου και επιθετικού καπιταλισμού - ιμπεριαλισμού. Όλοι οι μεγάλοι επαναστάτες αυτής της περιόδου, η οποία σφραγίστηκε από τη μεγάλη ρωσική επανάσταση, μοιράστηκαν μερικές βασικές αρχές, τις οποίες εμβάθυναν θεωρητικά αλλά και στη φωτιά της μάχης: τον αδιάλλακτο διεθνισμό, την πίστη στην επανάσταση που θα ήταν έργο της ίδιας της εργατικής τάξης στο δρόμο για τη χειραφέτησή της, το όραμα ενός σοσιαλισμού που θα ήταν η πιο πλέρια μορφή δημοκρατίας στην ανθρώπινη Ιστορία κ.λπ. Σήμερα μας ενδιαφέρουν εξίσου αυτή η κοινότητα των ιδεών αλλά ακι οι παραμκαταθήκες και τα υποδείγματα της δράσης. Έτσι όπως αυτά μπορούν να επικαιροποιηθούν στις συνθήκες που ζουν, αγωνιούν και αγωνίζονται εκατομμύρια και εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη.
Πόσο σύγχρονη και επίκαιρη είναι η σκέψη και το έργο της Ρόζας Λούξεμπουργκ στη σημερινή εποχή ανάπτυξης του κινήματος ενάντια στην καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση;
Nομίζω ότι είναι, και μάλιστα πάρα πολύ. Και αυτό επειδή στη Ρόζα υπάρχουν τρία στοιχεία που την κάνουν να ξεχωρίζει. Το πρώτο είναι το ζήτημα του διεθνισμού. Το δεύτερο είναι το ιστορικό δίλημμα "σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα". Και το τρίτο είναι το ζήτημα του σοσιαλισμού και της δημοκρατίας.
Πώς θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε το ζήτημα του διεθνισμού της;
Nομίζω ότι υπάρχει κάτι πολύ διακριτό στο είδος του μαρξισμού και του σοσιαλισμού της Λούξεμπουργκ, που είναι η πολύ δυνατή και πολύ σταθερή διεθνιστική άποψη. Αυτή ή άποψη είναι παρούσα στα γραπτά της από την αρχή, από τότε που ήταν ενεργή στην Πολωνία στο σοσιαλιστικό κίνημα και μετά στη Γερμανία. Είναι μια πολύ ξεκάθαρη επαναστατική, σοσιαλιστική, διεθνιστική οπτική που σημαίνει ότι εναντιώνεται στην αποικιοκρατία, στην εθνική καταπίεση, στο μιλιταρισμό. Αυτό εξηγεί γιατί στα 1914 ήταν μία από τους πολύ λίγους μαρξιστές και σοσιαλιστές στη Γερμανία, αλλά και στην Ευρώπη γενικότερα, που ξεκάθαρα στο όνομα του διεθνισμού, εναντιώθηκαν στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο και οργάνωσαν αγώνες ενάντιά του, φυλακίστηκαν κ.λπ. Να γιατί, πολύ σύντομα, άρχισε να αντιμετωπίζει την αναγκαιότητα μιας νέας Διεθνούς και να γιατί αμέσως υποστήριξε τη Ρωσική Επανάσταση. Είδε του Ρώσους επαναστάτες σαν τους ανθρώπους που έσωσαν τη διεθνιστική τιμή του σοσιαλιστικού κινήματος, εναντιώθηκαν στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο αρνούμενοι να τον συνεχίσουν. Αυτή είναι η πρώτη σημαντική συμβολή της Ρόζας Λούξεμπουργκ στην επαναστατική σκέψη και πράξη, που παραμένει περισσότερο από ποτέ επίκαιρη.
Ποια είναι τα στοιχεία αυτής της επικαιρότητας;
Σήμερα είμαστε αντιμέτωποι με τη νέα μορφή του ιμπεριαλισμού, τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, την παγκοσμιοποίηση κ.λπ. Είναι εξαιρετικά επίκαιρη αυτή η οπτική, γιατί για να τα αντιμετωπίσουμε έχουμε την ανάγκη μιας διεθνούς οργάνωσης όχι μόνο της εργατικής τάξης αλλά και όλων των καταπιεσμένων και εκμεταλλευόμενων στρωμάτων. Νομίζω ότι οι ιδέες της Ρόζας Λούξεμπουργκ είναι παρούσες στις νέες εναλλακτικές προτάσεις, στα κινήματα για παγκόσμια δικαιοσύνη, στα κινήματα ενάντια στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Αν και μόνο λίγοι από τους νέους αγωνιστές/τριες είναι εξοικειωμένοι/ες με τις ιδέες της, νομίζω ότι αυτού τους είδους η διεθνιστική, επαναστατική σοσιαλιστική οπτική μπορεί να είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για το κίνημα: τόσο για να αναλύσουμε τις σημερινές μορφές του καπιταλισμού και του ιμπεριαλισμού όσο και για να προσεγγίσουμε τις σημερινές ανάγκες για μια διεθνή ισχυρή οργάνωση αγώνα, για ένα νέο διεθνές δίκτυο αντίστασης. Μ` αυτήν την έννοια, ο διεθνισμός της Ρόζας Λούξεμπουργκ είναι πιο λειτουργικός από ποτέ. Γιατί σήμερα βλέπουμε μια ανανέωση του διεθνισμού και νομίζω ότι οι ιδέες της Ρόζας Λούξεμπουργκ θα μπορούσαν να είναι ένα σημαντικό συστατικό αυτής της νέας διεθνιστικής κουλτούρας που έχει γίνει κτήμα του κινήματος για παγκόσμια δικαιοσύνη.
Και το "σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα";
Αυτή η έννοια διατυπώνεται για πρώτη φορά στη μπροσούρα που έγραψε στη φυλακή με το ψευδώνυμο Γιούνιους. Σ` αυτή εμφανίζεται για πρώτη φορά στη μαρξιστική σκέψη το δίλημμα "σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα". Παρόμοιες ιδέες είχαν εμφανιστεί στον Μαρξ και τον Ένγκελς, αλλά ποτέ με τόσο σαφή και κατηγορηματική διατύπωση. Νομίζω ότι το δίλημμα "σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα" είναι πολύ σημαντικό επειδή εκφράζει ξεκάθαρα ότι τίποτε δεν είναι αναπόφευκτο και νομοτελειακά προσδιορισμένο από τους νόμους της Ιστορίας, την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, τις αντιφάσεις του καπιταλισμού κ.λπ. Αυτό ήταν κάτι καινούργιο και αντίθετο στην παράδοση της 2ης Διεθνούς - όχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και στη Ρωσία και αλλού. Υπήρχε η αντίληψη ότι το σοσιαλιστικό μέλλον είναι εγγυημένο, ότι η κρίση του καπιταλισμού θα οδηγήσει μοιραία στο σοσιαλισμό. Όπως έλεγε ο Πλεχάνοφ σαν τυπικός εκπρόσωπος αυτού του νομοτελειακού μαρξισμού: "Η νίκη του σοσιαλιστικού προγράμματος είναι τόσο σίγουρη όσο η ανατολή του ήλιου την επόμενη μέρα". Όμως, αν οι νόμοι της Ιστορίας οδηγούν νομοτελειακά στη νίκη του σοσιαλισμού, τότε δεν είναι ανάγκη να παλεύουμε, να οργανωνόμαστε, να συζητάμε, ακόμη και να πεθαίνουμε γι` αυτήν. Είναι μια στάση που οδηγεί στην υποταγή, στην παθητικότητα. Αντίθετα, η αντίληψη της Ρόζας είναι ένα κάλεσμα για δράση, για παρέμβαση, για οργάνωση, επειδή το μέλλον δεν είναι εγγυημένο, είναι απλώς μια δυνατότητα. Και πάντα υπάρχει η πιθανότητα αυτού πού λέγεται βαρβαρότητα. Αλλά για μένα το πιο σημαντικό δεν είναι το βαρβαρότητα. Είναι αυτό το "ή". Δηλαδή, ότι η Ιστορία μπορεί να ακολουθήσει δύο δρόμους, δύο κατευθύνσεις. Αν θα πάρει τον επαναστατικό, εξαρτάται από τους προλετάριους, από τους επαναστάτες. Να τι σημαίνει σοσιαλισμός "ή" βαρβαρότητα.
Με ποια έννοια βαρβαρότητα;
Βαρβαρότητα γι` αυτήν δεν ήταν η επιστροφή π.χ. στο Μεσαίωνα, αλλά οι σύγχρονες μορφές βαρβαρότητας. Έλεγε ότι αν θες να δεις αυτές τις νέες μορφές βαρβαρότητας, κοίτα τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους. Και νομίζω ότι αυτό ήταν πολύ προφητικό, επειδή ό,τι είδαμε στον εικοστό αιώνα ήταν ότι κάθε ήττα του σοσιαλιστικού κινήματος σημαίνει νέες μορφές βαρβαρότητας. Όπως εκείνες που οδήγησαν στα τερατώδη εγκλήματα που ήταν το Άουσβιτς και η Χιροσίμα. Όπως ο πόλεμος στο Βιετνάμ, οι γενοκτονίες και οι σφαγές. Αν ο σοσιαλισμός δεν θριαμβεύσει, τότε οδηγούμαστε σε νέες μορφές βαρβαρότητας. Αυτό είναι μια πολύ σημαντική γενίκευση και -δυστυχώς- εξαιρετικά επίκαιρη σήμερα. Ξανά βλέπουμε μορφές ιμπεριαλισμού, αποικιοκρατίας, βαρβαρότητας, στο Ιράκ για παράδειγμα. Αυτό είναι το δεύτερο πολύ σημαντικό στοιχείο της κομμουνιστικής κληρονομιάς της Ρόζας Λούξεμπουργκ που, ας μην το ξεχνάμε, ήταν ιδρύτρια του Γερμανικού Κομμουνιστικού κόμματος. Είναι εξαιρετικά σημαντική αυτή η αντίληψη του ιστορικού υλισμού, ενός μαρξισμού που δεν είναι ιστορικιστικός, εξελικτικός, μοιρολατρικός, νομοτελειακός, που είναι ένα κάλεσμα για δράση.
Σχετικά με το σοσιαλισμό και τη δημοκρατία;
Είναι το ζήτημα της δημοκρατίας στην επανάσταση, της δημοκρατίας στη διαδικασία της οικοδόμησης του σοσιαλισμού. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ήταν πολύ κριτική στην αστική δημοκρατία. Πίστευε ότι, αν θέλεις πραγματικά να αλλάξεις τα πράγματα, δεν πρέπει να προσαρμόζεις τον εαυτό σου στην αστική δημοκρατία, πρέπει να αναπτύξεις επαναστατικό κίνημα και να καταστρέψεις το αστικό κράτος, να δημιουργήσεις πολύ πιο προωθημένες μορφές δημοκρατίας, σοσιαλιστικές μορφές δημοκρατίας. Την ίδια ώρα, επέμενε ότι η σοσιαλιστική δημοκρατία δεν μπορεί να είναι λιγότερο δημοκρατική από την αστική, όχι να σέβεται λιγότερο αλλά αντίθετα, πολύ περισσότερο τα ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες. Αυτό είναι κάτι πολύ κεντρικό στη σκέψη της. Αυτός είναι και ο λόγος που στα 1918, ενώ ήταν ακόμη στη φυλακή, έγραψε αυτή τη μπροσούρα για τη Ρωσική Επανάσταση, που εκδόθηκε μόνο μετά από το θάνατό της. Σ` αυτήν υπερασπίζεται ολόθερμα την Ρωσική Επανάσταση, εγκωμιάζει ονομαστικά τον Λένιν και τον Τρότσκι. Εσείς, έλεγε, οι μπολσεβίκοι σώσατε την τιμή του σοσιαλισμού, του διεθνούς σοσιαλιστικού κινήματος, εσείς μετατρέψατε τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο σε επαναστατικό πόλεμο ενάντια στον τσάρο, ενάντια στον καπιταλισμό. Όμως, ταυτόχρονα ασκεί κριτική. Η αντίληψή της είναι ότι δεν μπορούμε να δώσουμε το σοσιαλισμό σαν ένα "δώρο" στους ανθρώπους, ότι πρέπει να έρθει από τα κάτω, από τους προλετάριους, από τους αγρότες, από τους ίδιους τους καταπιεσμένους, και ότι πρέπει να εξασφαλίζει πλήρη δημοκρατική έκφραση. Ναι μεν χρειαζόμαστε τη δικτατορία του προλεταριάτου αλλά όλης της τάξης, όχι μόνο κάποιων εκπροσώπων ή ενός πολιτικού κόμματος, αλλά όλων των προλετάριων. Αυτό σημαίνει πλήρη ελευθερία οργάνωσης σε διάφορα κόμματα, ελευθερία έκδοσης εφημερίδων όλων των απόψεων, επειδή η ελευθερία της έκφρασης, η ελευθερία της γνώμης, δεν είναι ένα αστικό δικαίωμα αλλά μια πολύ σημαντική κατάκτηση του εργατικού κινήματος, του ίδιου του σοσιαλιστικού κινήματος και δεν μπορείς να διαχειριστείς μια νέα κοινωνία χωρίς την ελεύθερη συμμετοχή όλων των ανθρώπων και, κυρίως, της εργατικής τάξης. Έτσι, άσκησε κριτική σε αυταρχικά μέτρα των Μπολσεβίκων που περιόριζαν τις δημοκρατικές ελευθερίες. Κριτίκαρε ακόμη και τη διάλυση της Συντακτικής Συνέλευσης, λέγοντας "Ισχυρίζεστε ότι η Συντακτική Συνέλευση δεν ήταν αντιπροσωπευτική, ότι ήταν απαξιωμένη. Εντάξει, διαλύστε την, αλλά καλέστε γενικές εκλογές για μια καινούργια Συντακτική που θα είναι πιο αντιπροσωπευτική". Η Ρόζα επέμενε στο "οικουμενικό" περιεχόμενο του δικαιώματος οργάνωσης και έκφρασης, σαν ουσιαστικό στοιχείο της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Αλλά, την ίδια ώρα έλεγε: Kαταλαβαίνω ότι οι Μπολσεβίκοι είναι σε μια πολύ δύσκολη θέση, ότι βρίσκονται αντιμέτωποι μ` έναν εμφύλιο πόλεμο, με μια ιμπεριαλιστική επέμβαση και ότι δεν μπορείς να έχεις μια τέλεια δημοκρατία σε αυτές τις συνθήκες. Κατανοώ τα μέτρα έκτακτης ανάγκης εξαιτίας αυτού του εμφυλίου πολέμου. Αυτό που νομίζω είναι ότι δεν πρέπει να μετατρέψουμε την ανάγκη σε αρετή, ότι δεν θα πρέπει να λέμε ότι έτσι πρέπει να μοιάζει η επαναστατική δημοκρατία. Έχουμε εξαναγκαστεί να πάρουμε αυτά τα αντιδημοκρατικά μέτρα αλλά αυτά δεν είναι το πρόγραμμά μας, δεν είναι αυτή η προοπτική μας, θέλουμε να έχουμε πλήρη δημοκρατία. Αυτή είναι και η κύρια κριτική της στα μέτρα που παίρνουν οι μπολσεβίκοι, ακόμη και της τρομοκρατίας απέναντι στην αντεπανάσταση: ότι παρουσιάζονται σαν να ήταν πάγια έκφραση της επαναστατικής διαδικασίας, της επαναστατικής εξουσίας. Και αυτή είναι μια πολύ σημαντική κληρονομιά για τους μαρξιστές και τους σοσιαλιστές σήμερα. Νομίζω ότι ο μαρξισμός, ο κομμουνισμός, ο σοσιαλισμός δεν μπορούν να ανοικοδομήσουν, να αναπτύξουν ένα πολύ σημαντικό μαζικό κίνημα χωρίς αυτό το πολύ ισχυρό δημοκρατικό συστατικό. Μετά τις τραγικές εμπειρίες της Σοβιετικής Ένωσης και των άλλων "υπαρκτών σοσιαλισμών", η ιδέα ενός σοσιαλισμού που δεν θα ήταν δημοκρατικός είναι εντελώς χρεοκοπημένη. Νομίζω ότι μια από τις πιο σημαντικές κληρονομιές της Ρόζας είναι ότι ένα κομμουνιστικό κίνημα, ένα επαναστατικό κίνημα, είναι υποχρεωμένο να περιλάβει σαν ένα στοιχείο-κλειδί στο πρόγραμμά του και στην πρακτική του, πιο αναπτυγμένες μορφές δημοκρατίας, ελευθερίας της έκφρασης, οργάνωσης κ.λπ. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να γίνει κεντρικό προγραμματικό στοιχείο για οποιοδήποτε σημερινό μαρξιστικό επαναστατικό κίνημα.
Ποια θα ήταν τα δυο τρία βιβλία της Ρόζας που θα συνιστούσες σε ένα νέο άνθρωπο που θέλει να αρχίσει να γνωρίζει τις ιδέες της;
Είναι πολύ σημαντικό το "Μεταρρύθμιση ή επανάσταση", ένα από τα καλύτερα κείμενα που ξεκάθαρα οριοθετούν τη διαφορά ανάμεσα στην επαναστατική και τη ρεφορμιστική πολιτική. Είναι πολύ σημαντικό, γιατί η Λούξεμπουργκ τονίζει ότι εμείς οι επαναστάτες μαρξιστές δεν είμαστε ενάντια στις μεταρρυθμίσεις, επειδή θέλουμε και την παραμικρή βελτίωση των συνθηκών ζωής των εργαζομένων, αλλά δεν ικανοποιούμαστε μ` αυτό. Δεν θέλουμε να μεταρρυθμίσουμε τον καπιταλισμό, θέλουμε να τον ανατρέψουμε, θέλουμε μια νέα κοινωνία. Έτσι, δεν υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο να παλεύουμε για μεταρρυθμίσεις και να προετοιμαζόμαστε για επανάσταση. Είναι πολύ σημαντικό και πολύ βασικό βιβλίο για το μαρξισμό. Δεύτερο, τη μπροσούρα που έγραψε κατά της διάρκεια της επανάστασης του 1905, "Μαζική απεργία, Kόμμα, Συνδικάτα". Είναι πολύ σημαντικό βιβλίο που δίνει έμφαση στον αυθόρμητο μαζικό αγώνα και την αναγκαιότητα για τους επαναστάτες να παίρνουν μέρος σ` αυτόν. Όχι να μένουν απέξω δίνοντας οδηγίες, τη "σωστή γραμμή", αλλά να είναι τμήμα του κινήματος, να το βοηθούν να αναπτυχθεί. Επίσης είναι πολύ ενδιαφέρον για τη σχέση ανάμεσα στο μαζικό κίνημα, στη μαζική απεργία, στα συνδικάτα. Και έπειτα, είναι η μπροσούρα "Για την κρίση στη σοσιαλδημοκρατία", η μπροσούρα Γιούνιους, που αναφέρεται στο ζήτημα της σοσιαλδημοκρατίας και του πολέμου, που βλέπουμε να ξαναεμφανίζεται τώρα που η σοσιαλδημοκρατία υποστηρίζει τον πόλεμο.
Τη συνέντευξη πήρε ο
Δικαίος Ψυκάκος

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Τα σχόλια δημοσιεύονται με μια καθυστέρηση και αφού τα δει κάποιος από τη διαχείριση...και όχι για λογοκρισία αλλά έλεγχο για: μη αναφορά σε προσωπικά δεδομένα, τηλέφωνα, διευθύνσεις, προσβλητικά, υποτιμητικά και υβριστικά μηνύματα ή δεσμούς (Link) με σεξουαλικό περιεχόμενο.
Τα σχόλια, οι απόψεις των σχολιαστών δεν απηχούν κατ' ανάγκη τις απόψεις του ιστολογίου μας και δεν φέρουμε καμία ευθύνη γι’ αυτά.
Προειδοποίηση: Περιεχόμενο Αυστηρώς Ακατάλληλο για εκείνους που νομίζουν ότι θίγονται προσωπικά στην ανάρτηση κειμένου αντίθετο με την ιδεολογική τους ταυτότητα ή άποψη, σε αυτούς λέμε ότι ποτέ δεν τους υποχρεώσαμε να διαβάσουν το περιεχόμενο του ιστολογίου μας.